Lược sử Phát triển Dân quyền hay Chính trị Nhật Bản?
Dù trong thời đại AI ngày nay thì việc không biết một ngôn ngữ nào đó vẫn có những khó khăn nhất định, và đây là một ví dụ của tôi từ việc đọc quyển Lược sử Phát triển Dân quyền Nhật Bản. Nguyên do là ban đầu tôi chú ý đến quyển sách này một phần là cái tên của nó "dân quyền", nếu tên sách là Lược sử Phát triển Chính trị Nhật Bản thì có lẽ cảm giác sẽ khác hơn, chính trị thì rộng hơn mà.
Sao chú ý tới dân quyền (quyền công dân)? vì nó liên quan tới hệ thống luật pháp mà bắt đầu là xây dựng một bản hiến pháp mới trong trường hợp này. Nó cũng sẽ ít nhiều nhắc tới lịch sử ra đời Bộ luật Dân sự Nhật Bản (1898) là một quá trình dài tới 30 năm hết học hỏi từ người Pháp rồi lại học người Đức.
Nhưng sau khi đọc hết (dù không đọc kỹ) thì thấy nội dung ít đề cập tới hệ thống luật pháp hay làm hiến pháp (thường là quá trình sẽ có rất nhiều tranh cãi liên quan quyền của người dân). Hầu hết nội dung sách là nói về những biến động chính trị ở Nhật Bản, các đảng phái đấu đá nhau, cũng như hệ thống chính trị đã thay đổi thế nào bắt đầu từ năm đầu tiên thời Minh Trị. Chi tiết thú vị nhất có lẽ là chuyện người Nhật ban đầu tới nước Anh để học cách xây dựng một nhà nước hiến định xong mới vỡ lẽ là người Anh không có hiến pháp thành văn, việc tìm hiểu sẽ rất khó khăn 😅
Tôi nghĩ ngay đến cái tên sách vốn không hiếm khi được các nhà xuất bản dịch rất "thoáng", thoáng tới mức thành sáng tạo mới 😅 (bạn có thể tự mở vài quyển sách ra kiểm tra). Thử google theo tên tác giả Uehara Etsujiro thì thấy ông này cũng chỉ viết có đúng một quyển sách (bản English) là The Political Development of Japan, 1867–1909. Cái tên của quyển sách này có lẽ chính xác nhất với nội dung của quyển Lược sử Phát triển Dân quyền Nhật Bản tôi mới đọc, nhưng ngoại trừ cái tên thì các thông tin khác lại không ăn nhập gì, đáng chú ý là năm xuất bản 1910 và mục lục cũng rất khác.
Trong khi đó bản dịch quyển Lược sử Phát triển Dân quyền Nhật Bản thì ghi rõ là dịch từ bản tiếng Nhật, xuất bản lần đầu năm 1916, và còn tham khảo thêm một bản tiếng Trung in năm 1926 và 1929. Thông tin cho thấy bản dịch này không liên quan gì tới bản English ở trên, và tên sách gốc là tiếng Nhật nên tôi cũng chịu không google thử được. Quả thật tôi chưa bao giờ gõ/typing tiếng Nhật và cả tiếng Trung, không biết sử dụng bàn phím thế nào luôn 😅 (chỉ có một lần được ông sếp người Hàn Quốc giải thích là tiếng Hàn cũng có bộ chữ cái đâu 26 chữ thôi, không phải hàng nghìn chữ như Trung hay Nhật). Nhưng vì Wiki cho thấy ông Uehara Etsujiro chỉ viết có một quyển sách trên, vậy có lẽ bản tiếng Nhật được dịch là một bản sửa đổi sau đó. Nếu thế thì tên của nó phải là Lược sử Phát triển Chính trị Nhật Bản mới sát nghĩa.
Một chi tiết nhỏ nữa về bản dịch mà tôi cho là không cần thiết, đó là dịch giả luôn phiên âm tên riêng ra một tên thuần Việt nhưng vô nghĩa (hình như là Quan thoại, theo lối phiên dịch từ xưa?). Ví dụ Yamauchi Yodo [Sơn Nội Dung Đường], dù rằng có thể không hiểu Yamauchi là gì, có nghĩa gì trong tiếng Nhật hay không nhưng chắc nói và nhớ nó dễ hơn là nói "cái ông Sơn Nội Dung Đường" (đọc lên thôi đã thấy sao sao, ông này sơn đường à? 🤡).